Kokular ve Tercihlerimiz

Koku, doğru eş arayışında biyolojik bir pusula görevi görür. "Tişört testi" olarak bilinen deneylerde, katılımcıların genetik açıdan kendilerini tamamlayan partnerlerin kokusunu daha çekici bulduğuna dair bulgular elde edilmiştir.*

Kozmetik kullanımı nedeniyle insanlarda bu içgüdü büyük ölçüde zayıflamış olsa da hayvanlar âleminde birçok türde hâlâ en belirleyici kriterdir. Kanaatimce, hayvanat bahçelerinde görülen üreme sorunlarının önemli nedenlerinden biri uygun kokulu hayat arkadaşlarının bulunmamasıdır. 

Günümüz dünyasında güzellik algısının sürekli değişmesinin temelinde, eş seçimini koku yerine görsel algıyla yapmamızın yattığını düşünüyorum. Tercihlerimizi kokunun biyolojik rehberliği yerine görselliğin değişkenliğine bıraktığımızda, güzellik kriterleri kimi zaman balık etli, kimi zaman kilolu, kimi zaman da ince hatlar arasında savrulup duruyor. Gözle akılda kalan seçim ölçüleri kabadır: parlaklık, büyüklük, bazen tersi… Oysa koku, bu tip geçici değişkenliklere boyun eğmez; değişen görsel trendlerin ötesinde, çok daha anlamlı, derin ve sabit bir çekim alanı sunar. Bu yönüyle bakıldığında, eş kararında kokuyla vedalaştığımızda, evrim sürecimizde de sapmalar yaratıyor olabiliriz.

Tercih aşamasında yaşanan bu duyusal körelme nedeniyle kokunun insanlar için eş seçiminde artık neredeyse hiç etkisi olmasa da ayrılıklarda önemli bir rol oynadığını düşünüyorum. Bu açıdan bakıldığında durum, modern insanın bir sorunu olarak adlandırılabilir. Kozmetik ürünlerin hiç kullanılmadığı ilk çağlarda eşler kokularından dolayı ayrılık yaşamazdı; çünkü bu tür bir birleşme, yani koku uyumu olmayan eş yönelimi, koku faktörü nedeniyle zaten hiç gerçekleşmezdi.

Eş seçimini bile yöneten bu duyu, bir mekâna girdiğinizde neler yapmaz ki? Koku duyusu limbik sisteme kısa ve doğrudan bir yolla ulaştığı için zihnimizde o mekâna dair anında bir yargı oluşur. 

Kokular, kişiler ve mekânlar hakkında anında ve güçlü bir izlenim bırakır. Evinizi ne kadar şık dekore ederseniz edin, sinmiş bir yemek kokusu misafiriniz için tüm o görsel zarafeti gölgede bırakabilir. Tersi de geçerlidir; bir otel odasına girdiğinizde sigara ya da rutubet yerine hoş bir kokuyla karşılaşırsanız, otel ekonomik standartlarda olsa bile, hatta henüz hiçbir hizmet almamışken dahi algınız pozitife döner.

Kişisel imajımızda da durum farksızdır. Mutlaka hepimiz deneyimlemişizdir; şık ve çekici aksesuarları olan biriyle iletişime geçtiğimizde, üzerinden ter ya da sigara kokusu geliyorsa diğer olumlu özellikler bir anda gölgelenir. Kişisel bakım ürünlerine zaman ve bütçe ayırmamızın nedeni budur.

Koku, sadece mekân ve insanlara dair kanaatlerimizi etkilemekle kalmaz; ürün ve hizmetlere ilişkin görüşlerimizi de şekillendirir. Bir kremi ya da şampuanı elimize aldığımızda ilk refleksimiz onu koklamaktır; kokusunu beğenirsek ürünü incelemeye devam ederiz. Bazen de süreç tam tersi işler: Örneğin bir dezenfektanın keskin ve nahoş kokusu, onun kozmetik bir ürün olmadığını vurguladığı için bize daha güçlü ve etkili olduğunu düşündürebilir. Hâlbuki teknik olarak kokunun ürünlerin performansı üzerinde hiçbir etkisi yoktur.

Buna karşın gıdalarda durum farklıdır; etin ya da balığın tazeliğine dair ilk ipucunu çoğu zaman burnumuz verir. Kısacası kokular, satın alma davranışlarımızı ve tüketim eğilimlerimizi de belirler.

Ortam kokusunun algı üzerindeki bu etkisi düşünüldüğünde; nasıl ki sosyal ortamlarda, tanışmalarda ve tekrar görüşmelerde kişisel kokumuza özen gösteriyorsak; evlerden otellere, kliniklerden mağazalara kadar her mekânda kokulandırma da bir karşılama ve uğurlama ritüeli sayılmalıdır. Unutmayalım ki, güzel kokan insanın ve mekânın değeri her zaman artar.

*Bilimsel literatürde MHC (Majör Doku Uyumluluk Kompleksi) olarak bilinen gen bölgesi, bağışıklık sistemimizde kilit rol oynar ve araştırmalar bu bölgenin ten kokumuzu da etkileyebildiğini gösteriyor. Bazı çalışmalara göre bireyler, kendilerinden farklı bağışıklık genlerine sahip kişilerin kokusunu daha çekici bulabilir. Evrimsel biyolojide bu eğilim, doğacak kuşakların daha güçlü bir bağışıklık sistemine sahip olmasını sağlayabilecek doğal bir mekanizma olarak açıklanır.

Hayvanat bahçesi, suçsuz canlıların yargılanmadan tutsak edildiği bir hapishanedir.