En Güzel Koku ve Seçimi

Hangi koku çeşidinin güzel olduğu sorusunun yanıtı kişinin bizzat kendisindedir.Bu yanıtın inanılmayacak kadar basit olması; gözlemlerime  göre ne yazık ki özgüven eksikliğiyle birleşerek muazzam bir bilgi kirliliğine kapı aralamıştır. İşte bu zafiyet, bireyleri dışarıdan gelen manipülasyonlara açık  duruma getirmektedir. Ayrıca yüksek statü sahiplerinin her konuda mutlak otorite sayılması, kişisel bir tercih olan koku konusunu daha da içinden çıkılmaz bir duruma getirmiştir. Bu durumun salt coğrafyamıza has olmadığı, tüm dünyada iyileştirilmesi gereken evrensel bir yanılgı olduğu kanaatindeyim. 

Yanlış bir bilginin toplumu nasıl şekillendirdiğinin en çarpıcı örneklerinden biri koku dünyasında karşımıza çıkar: Miyazma (Miasma) teorisi. Hastalığın kötü kokulu havanın kendisinden kaynaklandığı varsayımı yüzyıllarca hekimliğin temel kabulü oldu ve mikrop teorisinin kabul görmesi, bu nedenle sanılandan çok daha yavaş ilerledi. Kanaatimce bir yanılgının ömrünü uzatan, onu savunanların itibarıdır; nitekim modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale de döneminin bu hâkim görüşünü paylaşanlar arasındaydı.

Peki ama kendimiz için doğru koku çeşidini nasıl bulacağız? Binlerce insanın koklama davranışlarını bizzat yakından inceleyerek keşfettiğim çok basit bir yöntem, sizi en isabetli karara ulaştıracaktır: 

Beğendiğimiz kokuyu içgüdüsel olarak tekrar tekrar ya da uzun süre koklama arzusu duyarız. Beğenmediğimiz kokulardan ise burnumuzu hemen uzaklaştırma ya da  ondan kaçınma eğilimi gösteririz. Beğendiğiniz ve sizi rahatsız eden kokulara tepkilerinizi kafanızda canlandırın; göreceksiniz ki, seçimin sırrı fizyolojidedir. 

Bu nedenle, en çok sorulan sorulardan biri olmasına karşın, “Hangi koku çeşidi güzeldir?” sorusu temelde yanlıştır. Aynı şekilde, “Hangi koku çeşidi kötüdür?” sorusu da bir o kadar hatalıdır. Bir markanın kalite standartları kıyaslanırken bu sıfatlar belki kullanılabilir; ancak koku karakteristiklerinin tercihi söz konusu olduğunda, asla. 

İçiniz rahat olsun; burnunuz, sizin için en doğrusunu seçecektir. Başkalarının bildiği ama sizin bilmediğiniz bir doğru koku zevki varmış gibi hissettirilse de, koku beğenisinde böyle bir hiyerarşi yoktur ve kimse tercihinizi yargılayamaz. Bu konuda gönül rahatlığıyla burnunuzun dikine gidebilirsiniz.

Romanlara konu olan o kusursuz kokuyu yaratma tutkusu yüzyıllardır zihinleri meşgul etse de böyle sihirli bir formülün var olması mümkün değildir. Herkesi aynı şekilde etkileyecek tek bir koku vaadi, hammadde üreticilerinin kitleleri sürüklemek için yaydığı ticari bir efsane olabilir.

Bu durumu, keşif seferlerine finansman ve gönüllü bulmak için büyütülen altın kentler efsanesine benzetiyorum. Tıpkı bu hayali şehirlere ulaşmak için büyük umutlarla yola çıkılması gibi, koku dünyasındaki mükemmel formül iddiası da aslında kitleleri peşinden çekmek için kurgulanmış olabilir.

Yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda, koku seçimi sırasında duyulan "Sen kokudan anlamıyorsun" söylemi temelsiz olduğu gibi kokudan asıl anlamayanın, ironik biçimde bu iddiayı dile geitren kişi olduğu da apaçık ortadadır. Cahili cahil yapan, bilgisizliği değil; bilgisidir dersek yeridir. 

Ancak, bence istisnasız herkesin teslim olduğu evrensel iki koku vardır. İlki; bebek, anne ve baba arasındaki o koklamaya doyulmayan doğal bağın kokusu. İkincisi ise karnınız çok açken burnunuza gelen karşı koyulmaz yemek kokusudur. Biri ruha, diğeri bedene seslenir; bu iki koku biyolojinin sarsılmaz zirvesidir.

Bu doğal durumun, yani koku tercihinin kişiden kişiye değişmesinin; psikolojik, kültürel, genetik ve şu an için bilinmeyen pek çok nedeni olabilir. Yaşanan iyi ya da kötü bir anının kokuyla ilişkilendirilmesi bile başlı başına bir etkendir. Doğum öncesi ya da  sonrası dönemde sıkça alınan ya da hiç alınmayan besinler ve kokuların da bu tercihler üzerinde etkili olması olasıdır.

Herkesin zevki farklı olsa da, gözlemlerime göre bazı kişiler her koku ailesinden hoşlanırken, bazıları yalnızca belirli notaları sever. Bunu kan gruplarına benzetiyorum; nasıl ki bazı gruplar herkesten kan alabilirken bazıları sadece belirli gruplardan alabiliyorsa, koku tercihlerinde de benzer bir mekanizma işliyor olabilir. Belki de koku algısı ile kan grupları arasındaki bu paralellik, biyolojik çeşitliliğimizin henüz keşfedilmemiş bir başka boyutuna işaret eder. 

Biyolojik kodlardaki bu farklılıklar, toplumsal ölçekte de kendini gösterir. Farklı milletlerin ten kokuları için de benzer bir durum geçerlidir. Uzak coğrafyalarda yaşayan ve farklı yemek kültürlerine sahip toplumların ten kokuları, birbirine yabancı, hatta itici gelebilir; bu gayet doğaldır. Burundaki denklem oldukça basittir: Bir kültürün ten kokusu size kötü geliyorsa, bilin ki sizin kokunuz da onlara kötü geliyordur. Dolayısıyla bu durum, iyi ya da kötü gibi sıfatlarla yargılanamaz.

Bunun yanı sıra, bir kokunun beğenilmesi bulunduğu ortama da bağlıdır. Örneğin, mutfakta hoşumuza giden bir yemek kokusunu yatak odasında istemeyiz ya da tuvaletteki temizlik kokusunu mutfakta yemek yerken tercih etmeyebiliriz. Her iki kokuyu da seviyor olsak bile, onları bulundukları ortamla uyumsuz buluruz. Bu durum, Türk kahvesini çay bardağında, çayı da kahve fincanında içmek istememeye  benzetilebilir. Bardakların lezzete fiziksel bir etkisi olmasa da algımızı ve tercihimizi doğrudan etkiler.

Yaptığım konuşmalar sırasında  yoğun koku ve koku zevki kavramlarının sıklıkla karıştırıldığını fark ettim. Yoğun kokulardan hoşlanmıyorum denildiğinde, aslında duyulan rahatsızlık çoğunlukla kokunun çeşidinden ziyade kullanım miktarına bağlıdır. Herkesin koku beğenisi farklı olduğu gibi, koku alma eşiği de farklıdır.

Bu durum diğer duyularımızda da yaşanır ve gayet normaldir. Örneğin; size serin gelmeyen bir havada arkadaşınızın üşümesi ya da size acı gelmeyen bir yemeği onun yiyememesi gibi. Ölçü kaçırılıp ortam kokuya boğulduğunda, çok beğendiniz bir bir koku bile sizi bunaltabilir.

Fazla koku kullanmak; yemeğe aşırı baharat eklemek ya da klimayı sonuna kadar açmak gibi rahatsız edici bir etki yaratır. Bu durum, hem ambiyansı hem de işin ekonomik boyutunu doğrudan etkiler. Güçlü koku ailelerinden hoşlananlar için bu çeşitler avantajlı olabilir; çünkü az miktarda kullanıldığında bile ortamda istenmeyen yemek ya da sigara gibi kokulardan kurtulmak için etkili olur ve tasarruf sağlar. Ancak konu koku zevki denklemi  basittir: Sevdiğiniz bir koku az da kullanılsa sevilir; sevmediğiniz bir kokuysa, ne kadar ölçülü kullanılsa da sevilmez.

Rastladığım bazı sihirli sözcükler, koku seçiminde karar vermenizi şaşırtıcı derecede kolaylaştırabilir. Bir kokuya olan beğeninizi “eh”, “belki” ya da “fena değil” gibi muğlak kelimelerle ifade ediyor ya da kararsızlık yaşıyorsanız; onu tekrar deneyerek vakit ve para kaybetme riskine girmeyin. 

Giyinirken modaya ya da duruma göre değişen renk tercihleri, koku konusunda genellikle geçerli değildir; insan, travmatik bir neden olmadıkça sevdiği kokuyu sevmeye devam eder. Özellikle tercih ettiğiniz marka, denenmiş üründe değişim yapmıyorsa; bütçenizi ve zamanınızı, tereddüt ettiğiniz seçeneklere değil, sürekli koklamak isteyeceğiniz, tecrübe ettiklerinize ayırın.

Ortam kokusu seçeceksiniz, bu süreç parfüm seçiminden farklıdır. Kokuyu şişeden ya da bir materyal üzerinden değil, doğrudan ortamda denemelisiniz. İçgüdüsel olarak şişeyi hemen burnumuza götürüp koklamak isteriz; ancak burun yorulması ve esansın yoğunluğu sağlıklı karar vermenizi engelleyebilir. 

Ayrıca en önemlisi şişeden koklayıp beğenmiş olmanız, aynı ürünü kendi ortamınızda da beğeneceğiniz ya da performansını yeterli bulacağınız anlamına gelmez. O anki koku etkisi, sadece şişe ile burnumuz arasındaki o dar mesafe kadardır. Ancak gerçek kullanımda burnunuzu ürüne dayayıp koklamayacağınızı hesaba katmalı; kokuyu mutlaka ortama yayıldığı hâliyle, yani uzaktan test ederek seçmelisiniz.

Kişisel parfümde kokuyu tene uygulayıp yakından koklamak, üzerinizde nasıl koktuğuna dair doğru bir sinyal verir. En büyük yanılgı, bu yakından koklama davranışını ortam kokusu seçimine de yansıtmaktır. Ortam kokusunda şişeye burnunuzu yaklaştırarak aldığınız performans, alanın geneline yayıldığında aynı etkiyle kalmaz; o etki ancak burnunuzu dayadığınız mesafede vardır. Benzer şekilde, yakından koklandığında yoğunluğundan dolayı kötü kokacağı zannedilen bir koku ise ortama yayıldığında  son derece çekici bir karaktere bürünebilir. Bu nedenle mesafe, algıyı iki taraflı olarak yanıltır. Mesafe farkından doğan ve birçok ortam kokusu kullanıcısının memnuniyetsizliğine temel neden olan bu iki taraflı illüzyonun literatürde bir terimle karşılanması gerektiğini düşünüyorum. Koku illüzyonu kavramından yola çıkarak bu mesafe yanılgısına “Koil” denmesini öneriyorum. 

Ortam kokusu doğru kullanılmadığında ya mekân istenildiği gibi kokmaz ya da gereksiz tüketime yol açarak harcamalarınızı artırır. Ayrıca yanlış uygulama, aradığınız doğru koku çeşidini bulmanızı da engelleyebilir. Bu durumu, henüz kaynarken çorbanın tadına bakmaya ya da demlenmekte olan pilavın kapağını erkenden açmaya benzetebiliriz. Ortam kokulandırmasında ideal karar; miktar, mesafe ve zamanlamayla doğrudan ilişkilidir.

İyi mükemmeli, mükemmel sadece yalnızlığı kovalar.