Burun Yorulması

Muhtemelen defalarca deneyimlemişsinizdir: Üzerinizde buram buram kokan parfümü siz fark etmeyebilirsiniz ama çevrenizdekiler hemen algılar. Ya da, tabiri caizse, leş gibi sigara kokan bir arkadaşınızın hiç rahatsız olmadan öylece dolaştığına şahit olmuşsunuzdur. Veya bir misafirliğe gittiğinizde, ev veya ofis sahibinin yemek ya da diğer istenmeyen kokuların farkında bile olmamasına şaşırmışsınızdır.

Burnumuz sürekli koku alır, ancak bu kokuların algılanabilmesi için beynimizin normal kabul ettiği ortam şartlarından farklı ve yüksek bir koku değerine ulaşılması gerekir. Zamanla beyin, mevcut kokuyu normal olarak kabul edip algı eşiğini bu seviyeye taşır; yani bir "sıfır noktası" belirler. 

"Burun yorulması" veya teknik adıyla "olfaktör adaptasyon" denilen bu durum gerçekleştikten sonra, organizmanın kokuya vereceği tepki artık tamamen bireyseldir. Biyolojik yapımız, yetişme tarzımız, kişisel beğenilerimiz ve hatıralarımız gibi birçok unsur devreye girer. 

Kokuları ayırt edemediğinizde, yapmanız gereken basit bir şey vardır: Açık havaya çıkıp derin nefesler almak ve mümkün olduğunca uzun süre beklemektir. Bu sayede algı eşiğiniz sıfırlanabilir. Sıklıkla başvurulan romantik bir ritüel olan kahve koklamak ise, ne yazık ki sanılanın aksine burun yorgunluğunu (olfaktör adaptasyonu) gidermede bilimsel olarak etkili değildir. 

Parfüm endüstrisinin devleri olan ülkelerde bu uygulamaya rastlamamanızın sebebi zaten budur. Kim bilir, belki de kahve koklamak; kahveye farklı bir rol daha biçerek onu günümüzün vazgeçilmez bir alışkanlığı hâline getirmek için coğrafyamızda atılmış pazarlama adımlarından sadece biridir. Benzer şekilde, bugün elli yaş üzerindeki bireylerin büyük çoğunluğunun dedeleri çocukken kahvaltılarında hiç çay içmemiş olsalar da çayın kadim bir kültür sanılması; pazarlama mühendisliğinin toplumsal hafızayı formatlamadaki mutlak başarısının çarpıcı bir örneğidir. 

Adaptasyonun yarattığı bu biyolojik gerçeklik nedeniyle, genel kullanım alanlarında tek bir koku çeşidinin olması gerektiği düşüncesi sorgulanmalıdır. Zira bir süre sonra ortamdaki koku algılanamaz hâle gelecektir. Ayrıca tek bir kokunun farklı bireylerde aynı etkiyi ve çağrışımı yaratmasını beklemek, gerçekçi olmayan ve çok iddialı bir yaklaşımdır. 

Buna ek olarak, özellikle büyük veya bölümlere ayrılmış alanlarda farklı kokularla monotonluğun kırılması ortama zenginlik katar; ziyaretçilerinizin beğenisini ve koku hafızasında yer etme ihtimalini artırır. Tek tip koku kullanımı ise muhtemelen zamanında operasyonel maliyetleri düşürmek amacıyla üreticiler tarafından önerilmiş ve kulağa hoş gelen argümanlarla, üzerinde çok da düşünülmeden kabul edilmiş kolay uygulanabilir standartlardan biri hâline gelmiştir.

Satışı artıran veya uyku getiren koku iddiaları genellikle ticari birer pazarlama türevidir. Eğer standart koku etkisi bilimsel olarak iddia edildiği kadar kesin olsaydı; devasa bilimsel altyapıya sahip uluslararası ilaç ve kozmetik devleri bu pazarı asla boş bırakmazdı. Rasyonel olan; kokunun soyut vaatlerine değil, bireysel deneyimin somut ve ölçülebilir sonuçlarına odaklanmaktır. 

Yine de güzel kokmanın, karar verme davranışının önündeki engelleri kaldırabileceğinden bahsedebiliriz. Örneğin, bir butikteki kıyafetlere sinmiş, diğer müşterilerden kaynaklanan irrite edici kokular ya da bir restoranda tuvaletten gelen kötü kokular, müşterinin ortamı terk etmesine dahi neden olabilir. Bu tür olumsuzluklar giderildiğinde, ticaret elbette kolaylaşacaktır. İşte bu yüzden koku, pazarlama stratejilerinde önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir. Satışı gerçekten garanti eden tek bir koku vardır: Ağız sulandıracak kadar iştah açıcı yemek kokusudur.

Kokunun bu doğrudan gücünün ötesinde, ortamda birden fazla çeşidin bir arada kullanımına dair teknik detaylara da bakmak gerekir. Farklı çeşitlerin aynı ortamda kullanılması durumunda kokular havada birbirini bozmaz; aksine, aynı markanın farklı çeşitleri sıvı formda dahi karıştırılabilir. Unutulmamalıdır ki, parfümün kendisi de özünde bir karışımdır. Bu sayede harika sonuçlar elde etmek mümkündür; her şey hayal gücünüze ve zevkinize bağlıdır.

Bu durum mutfak sanatı için de geçerli değil midir? Sadece biber kokusu yerine; biber, domates, sarımsak ve soğan birlikteliği, ortamda zengin bir “komo” (koku mozaiği) oluşturarak yemeği çok daha çekici, hatta unutulmaz kılmaz mı? Veya farklı renklerin ahenkle bir araya getirildiği şık bir kıyafet kombini, bu zenginliği anlatmak için en güzel örneklerden biri değil midir? Komo’yu, koku mozaiği ifadesi yerine Türkçeden türetilmiş ve literatüre girmeye aday bir terim olarak öneriyorum.

Kokunun bu iştah açıcı gücü, madalyonun diğer yüzünde kontrol edilmesi gereken bir süreci de beraberinde getirir. Söz yemekten açılmışken, diyet ve koku ilişkisi üzerine bir tespitimi paylaşmak isterim. Bazen iştahınızın sebepsizce fazla açıldığını fark edebilirsiniz. Bunun bir nedeni, mutfakta pişen ya da açıkta saklanan gıdaların ortama sinmiş kokularına burnun bir süre sonra alışmasıdır. 

Burun yorulmasından dolayı ortamdaki yemek kokularını hissetmeseniz de bu gizli uyarıcı, arka planda iradenizi zayıflatıp iştahınızı tetikleyebilir. Bu yüzden diyet yapanların mutfağı sık sık havalandırması faydalı bir strateji olabilir. Ben böyle bir iştah döngüsü içine girdiğimi hissettiğimde, ortamı havalandırmak dışında koku makinemi uzun süre çalıştırmak suretiyle evden ayrılıyorum; bu yöntem bende çoğunlukla işe yaradı, umarım sizde de etkili olur.

Koku ve iştah arasındaki bu direkt bağı test etmek için basit bir yöntem vardır: Burnunuzu elinizle kapattığınızda, yediğiniz şeyin tadını ayırt edemezsiniz. Bu nedenle, iştah kontrolünde zorlanan kişilerin yemek yerken zaman zaman burunlarını kapatmayı denemeleri faydalı olabilir. Bu yöntemle, lezzetten kaynaklanan yeme arzusunu dizginlemek mümkün olabilir. Kokunun iştah üzerindeki bu sarsılmaz etkisi, kadim mutfak kültürlerinde de yankı bulur.